جرج کرویتر، مترجم: مسعود خسروانی

مفز دارای یکی از بهترین سیستم های امنیتی در بدن است، به طوری که از طرف خارج به وسیله جمجمه و از داخل، به وسیله سد خونی- مغزی (BBB) محافظت می شود. وظیفه BBB بقای هموستاز مغز و ایجاد محیط بی همتا برای مایع خارج سلولی سیستم اعصاب مرکزی (SNC‏) است، و قادر است تا ترکیبات آن را به طور بسیار دقیقی کنترل کند. مناطقی از SNC که حاوی مایع خارج سلولی است، عبارتند از: مفز، آب میان بافتی موجود در سلول های پارانشیمال طناب نخاعی، مایع مفزی نخاعی بطن های مفز و همچنین فضای تحت عنکبوتیه مفزی و نخاعی. ساختمان BBB از سلول های اندوتلیال مویرگ های مغز و نخاع تشکیل شده است. مشخصه این سلول ها، وجود اتصالات فشرده ای است که در پیرامون آنها به طور پیوسته قرار گرفته و آنها را محکم به یکدیگر متصل کرده است، و در نتیجه، مانع از ایجاد هر نوع مسیر آب گذری، بین این سلول ها می شود. وجود اتصالات فشرده و نبود گذرکاه های آبی بین سلولی، به شدت حرکت مواد قطبی محلول در آب را از طریق سلول های اندوتلیال مفز محدود می کند. البته مواد معینی وجود دارند که می توانند به صورت غیر فعال از طریق سلول های اندوتلیال مفز انتشار یابند. این انتشار بستگی به میزان چربی دوستی و وزن مولکولی آنها دارد. داروهایی که دارای وزن مولکولی بالای ۰۰۵ ‏دالتون هستند به طور طبیعی قادر به انتشار غیر فعال از طریق BBB نیستند. گر چه تعداد زیادی از داروها، که دارای وزن مولکولی و خاصیت چربی دوستی مناسبی هستند، به طور طبیعی و به آسانی از BBB عبور می کنند، اما به سرعت به وسیله پمپ های رو به خارج بسیار قوی به جریان خون برمی گردند. از میان این سیستم های تلمبه ای می توان از پلی گلیکوپروتئین (pgP) ، پروتئین مقاوم چند دارویی (RDM)، و نیز TAOM (حامل آنیون های آلی چندگانه) نام برد. از آنجایی که مغز برای انتقال مواد و همچنین دفع زائدات حاصل از سوخت و ساز خود، به خون وابسته است، سلول های اندوتلیال باید قادر باشند تا به منظور تبادلات محیط داخلی و خارجی، و دفع مقادیر متنوعی از ترکیبات درون ساز مانند مواد آب دوست (قندهای شش کربنی، آمینو اسیدها، ترکیبات پورین و مواد مونوکربنی) و لیپو پروتئین ها (LDL) به عنوان واسطه های حمل مواد عمل کنند. برخی از این حامل ها مواد را به طور یک طرفه و برخی دو طرفه از غشاء سلول منتقل می کنند. پس بعضی از مواد محلول به طور دو قطبی محمل می کنند، یعنی دارای این امتیاز هستند که می توانند هم به مفز وارد و هم از آن خاج شوند.

نتیجه می گیرم که BBB مانعی بزرگ برای رساندن مقادر موثر دارو به مغز و درمان آن است و بنابراین ، تلاش زیادی می طلبد تا بتوان بر این حصار غلبه کرد.

به عنوان مثال می توان، از طریق فشار تراوشی این اتصالات فشرد را گشود، و یا با استفاده از پیش داروها یا سیستم های حامل مانند آنتی بادی ها، لیپوزوم ها و نانو ذرات بر این امر فائق آمد. در هر صورت گشودن این اتصالات فشرده از طریق فشار تراوشی یک روش بسیار تهاجمی است که باعث ورود مواد ناخواسته به داخل مغز می شود. استفاده از این پیش داروها می تواند باعث افزایش چرب دوستی و نفوذ ترابری به بهتر مواد از حصار سلول های آندوتلیایل چربی دوست شود، همچنین این پیش داروها می توانند از سیستم های حامل وابسته به غشاء استفاده نمایند. به هر حال در بسیار از موارد، یا نمی توان یک پیش داروی مناسب تولید کرد و یا اینکه مولکول ساخته شده بسیار بزرگ است.

حامل های کلوئیدی، در مقایسه با سایر سیتم های حامل در BBB، از مزایای بیشتر برخوردار هستند. برای مثال گیرنده های لیپوپروتئینی و سیتسم های ترانس سیتوز ترانسفرین از این گروه هستند که می توانند به عنوان سیستم های دارو رسانی سریشمی (کلوئیدی) ذره ای مورد استفاده قرار بگیرند.

منبع: ماهنامه دارو و درمان